Polski system lecznictwa odwykowego

Choć już pod koniec XIX w. zaczęto w Polsce postrzegać alkoholizm jako chorobę, historia nowoczesnego podejścia do leczenia nałogu rozpoczęła się dopiero w latach 70. ubiegłego stulecia.

Zdaniem Bohdana T. Woronowicza sygnałami nadchodzącej zmiany były utworzenie pierwszego polskiego dziennego oddziału odwykowego w Instytucie Psychoneurologicznym (dziś Instytut Psychiatrii i Neurologii) w 1975 r. oraz powstanie pierwszej grupy Anonimowych Alkoholików1. „Gdy tylko zetknąłem się ze Wspólnotą AA, wiedziałem, że to wspaniały program – wspominał dr Woronowicz w wywiadzie dla Instytutu Łukasiewicza. – Uświadomiłem sobie, że on może zastępować nasze programy terapeutyczne i że jest świetną propozycją tego, co można robić ze swoim życiem. Właściwie od samego początku pracy z uzależnionymi kierowałem ich do AA”2.

Podstawy funkcjonowania leczenia odwykowego stworzyła ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi z 1982 r. Określała ona warunki udzielania świadczeń w placówkach odwykowych i umożliwiła bardziej racjonalne finansowanie. Nowoczesny program psychoterapii uzależnienia zaczął być wdrażany w placówkach odwykowych kilka lat później, pod koniec lat 80. Podstawą terapii stała się psycho-bio-społeczna koncepcja uzależnienia od alkoholu. Jak wyjaśnia jej autor – Jerzy Mellibruda, model wykorzystuje współczesną wiedzę o uzależnieniach, kliniczne doświadczenia wynikające z praktyki lecznictwa odwykowego i doświadczenia Wspólnoty AA3. W koncepcji uzależnienia zaproponowanej przez Jerzego Mellibrudę występują trzy podstawowe mechanizmy psychologiczne. Pierwszym jest nałogowa regulacja emocji, polegająca na ich zamianie w głód alkoholowy. Drugim – mechanizm iluzji i zaprzeczania, czyli zniekształcanie procesów poznawczych przez wzmacnianie myślenia magiczno-życzeniowego. Trzecim – mechanizm rozproszenia i rozdwojenia „ja”, wpływający destrukcyjnie na poczucie tożsamości.

W latach 80. dynamicznie rozwijał się ruch Anonimowych Alkoholików, a oddział odwykowy działający przy IPiN zaczął korzystać z doświadczenia Amerykanów, którzy kilkadziesiąt lat wcześniej stworzyli model Minnesota. Ten model leczenia opiera się na założeniu, że alkoholizm jest przewlekłą, postępującą, śmiertelną i niezawinioną chorobą. W terapii wykorzystywane są Program 12 Kroków i udział w spotkaniach AA4.

Wdrażaniu nowego modelu terapii towarzyszyła potrzeba intensywnego szkolenia pracowników lecznictwa odwykowego. W 1989 r. z inicjatywy Wiktora Osiatyńskiego powołano Komisję Edukacji w Dziedzinie Alkoholizmu i Innych Uzależnień przy Fundacji Batorego. Przez 13 lat Komisja zorganizowała ok. 500 seminariów i treningów dla psychologów, lekarzy czy terapeutów zainteresowanych leczeniem osób uzależnionych. Wykłady prowadzili specjaliści z USA, Wielkiej Brytanii, Niemiec i Skandynawii. Liczbę uczestników szkoleń szacuje się na ok. 10005.

Obecnie standardy leczenia odwykowego współtworzy PARPA. Agencja organizuje także proces zdobywania kwalifikacji zawodowych pracowników systemu (zdobywania certyfikatów specjalistów psychoterapii uzależnień oraz instruktorów terapii uzależnień). PARPA odpowiada m.in. za akredytację placówek szkolących, nadzór nad stażami klinicznymi i superwizjami, organizację egzaminów.

„Patrząc z perspektywy, można stwierdzić, że w ciągu ostatnich dwudziestu pięciu lat, a szczególnie ostatnich dziesięciu lat, w lecznictwie odwykowym dokonały się głębokie zmiany – podsumowuje Bohdan T. Woronowicz. – Pracownicy lecznictwa odwykowego traktują obecnie uzależnienie od alkoholu jako chorobę uwarunkowaną wpływem czynników bio-psycho-społecznych, a podstawową metodą oddziaływań terapeutycznych stała się psychoterapia wpływająca m.in. na przebieg procesów emocjonalnych, sposób myślenia oraz zachowania pacjentów”6.


1B. T. Woronowicz, Uzależnienia. Geneza, terapia, powrót do zdrowia, Wydawnictwo Edukacyjne PARPAMEDIA, Warszawa 2009.
2M. Zdziarski, Poszukiwacze ulgi, łowcy nagród. Rozmowa z dr. n. med. Bohdanem Woronowiczem [w:] Uzależnienia behawioralne. Rozmowy z ekspertami, Instytut Łukasiewicza, Kraków 2013.
3J. Mellibruda, Psycho-bio-społeczna koncepcja uzależnienia od alkoholu, „Alkoholizm i Narkomania” 1997, nr 3.
4M. Wnuk, J. T. Marcinkowski, Alkoholizm – przegląd koncepcji oraz metod leczenia, „Hygeia Public Health” 2012, nr 1.
5www.batory.org.pl.
6B. T. Woronowicz, Uzależnienia. Geneza…, dz. cyt.